Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητας, όπως ορίζεται στο Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, αποτελεί μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή με βασικά χαρακτηριστικά την απροσεξία, την υπερκινητικότητα και την παρορμητικότητα, τα οποία επιμένουν στον χρόνο και επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα του ατόμου. Η σύγχρονη επιστημονική συζήτηση εστιάζει συχνά στο ερώτημα αν η ΔΕΠΥ είναι κυρίως αποτέλεσμα γενετικής προδιάθεσης ή αν διαμορφώνεται από τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες της εποχής μας.
Τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ισχυρά τη γενετική συμβολή. Μελέτες διδύμων και οικογενειών δείχνουν υψηλή κληρονομικότητα, με ποσοστά που προσεγγίζουν το 70–80%. Η έρευνα έχει αναδείξει τη συμμετοχή γονιδίων που σχετίζονται με τη ρύθμιση της ντοπαμίνης και της νοραδρεναλίνης, νευροδιαβιβαστών που επηρεάζουν την προσοχή, την κινητική δραστηριότητα και τον έλεγχο της παρόρμησης. Παράλληλα, νευροαπεικονιστικές μελέτες καταδεικνύουν διαφοροποιήσεις σε περιοχές όπως ο προμετωπιαίος φλοιός, που συνδέεται με τις εκτελεστικές λειτουργίες. Αυτά τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι η ΔΕΠΥ έχει σαφή νευροβιολογική βάση.
Από την άλλη πλευρά, τα τελευταία χρόνια έχει αναδυθεί στον δημόσιο διάλογο ο όρος “socially induced ADHD”, ο οποίος περιγράφει συμπεριφορές διάσπασης προσοχής που φαίνεται να εντείνονται σε περιβάλλοντα υψηλού ερεθισμού, έντονης χρήσης ψηφιακών μέσων, μειωμένης φυσικής δραστηριότητας και αυξημένου άγχους. Ωστόσο, ο όρος αυτός δεν αποτελεί αναγνωρισμένη διαγνωστική κατηγορία. Οι κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τη συμπτωματολογία ή να μιμηθούν χαρακτηριστικά της ΔΕΠΥ, αλλά τα διαθέσιμα δεδομένα δεν υποστηρίζουν ότι από μόνοι τους δημιουργούν τη διαταραχή με την κλινική έννοια. Πιο εύστοχο φαίνεται να μιλάμε για αλληλεπίδραση βιολογικής ευαλωτότητας και περιβάλλοντος: ένα παιδί με γενετική προδιάθεση ενδέχεται να εμφανίσει εντονότερα συμπτώματα σε ένα περιβάλλον με αυξημένες απαιτήσεις συγκέντρωσης και συνεχείς εναλλαγές ερεθισμάτων.
Η φαρμακευτική αγωγή, με διεγερτικά ή μη διεγερτικά σκευάσματα, έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στη μείωση των βασικών συμπτωμάτων σε σημαντικό ποσοστό παιδιών και ενηλίκων, ιδίως όταν αυτά είναι μέτριας ή σοβαρής έντασης. Παρότι δεν αποτελεί λύση για όλους ούτε υποκαθιστά τις ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, παραμένει ένα τεκμηριωμένο θεραπευτικό εργαλείο όταν η κλινική εικόνα το απαιτεί.
Συνολικά, η σύγκριση «γενετική ή κοινωνική αιτία» φαίνεται να θέτει ένα ψευδές δίλημμα. Η ΔΕΠΥ αναγνωρίζεται επιστημονικά ως νευροαναπτυξιακή διαταραχή με ισχυρή βιολογική βάση, της οποίας η έκφραση επηρεάζεται από το περιβάλλον. Η κατανόηση αυτής της πολυπαραγοντικής φύσης βοηθά τόσο τους γονείς όσο και τους επαγγελματίες να προσεγγίσουν το φαινόμενο με ρεαλισμό, αποφεύγοντας απλουστεύσεις και ενοχοποιήσεις.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
Faraone, S. V., Asherson, P., Banaschewski, T., Biederman, J., Buitelaar, J. K., Ramos-Quiroga, J. A., Rohde, L. A., Sonuga-Barke, E. J. S., Tannock, R., & Franke, B. (2015). Attention-deficit/hyperactivity disorder. Nature Reviews Disease Primers, 1, 15020. https://doi.org/10.1038/nrdp.2015.20
Shaw, P., Eckstrand, K., Sharp, W., Blumenthal, J., Lerch, J. P., Greenstein, D., Rapoport, J. L. (2007). Attention-deficit/hyperactivity disorder is characterized by a delay in cortical maturation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(49), 19649–19654. https://doi.org/10.1073/pnas.0707741104
Wolraich, M. L., Hagan, J. F., Allan, C., Chan, E., Davison, D., Earls, M., Zurhellen, W. (2019). Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents. Pediatrics, 144(4), e20192528. https://doi.org/10.1542/peds.2019-2528
Hinshaw, S. P., & Scheffler, R. M. (2014). The ADHD explosion: Myths, medication, money, and today’s push for performance. Oxford University Press.
Καρτσάκη ΑναστασίαΨυχολόγος
