Άρνηση, ανοσογνωσία και καλλιέργεια εναισθησίας στην Ψύχωση

Άρνηση

Οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι στρατηγικές που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να αντιμετωπίσουν τα δυσάρεστα συναισθήματα. Την άρνηση (denial), ως ανώριμο μηχανισμό άμυνας, τη συναντάμε όταν το άτομο αγνοεί την πραγματικότητα μιας κατάστασης για την αποφυγή του άγχους και μπορεί να συνεπάγεται τη μη αναγνώριση της πραγματικότητας ή την άρνηση των συνεπειών της. Στην ψύχωση, φαίνεται ναυπάρχει ένα μοντέλο που υποστηρίζει ότι η χαμηλή εναισθησία είναι ένας αμυντικός μηχανισμός, ο οποίος χρησιμοποιείται από τους ασθενείς ως τρόπος προστασίας από τις απειλές για τον εαυτό τους, που μπορεί να προκύψουν από τη διάγνωση μιας χρόνιας, εξουθενωτικής και ενδεχομένως στιγματίζουσας ασθένειας.  Η άρνηση των συμπτωμάτων ως τρόπος αντιμετώπισης της διάγνωσής τους λειτουργεί είτε μέσωτης άρνησης της ύπαρξης των συμπτωμάτων, είτε αποδίδοντάς τα σε μια λιγότερο απειλητική πηγή. Παρά τις ανταγωνιστικές θεωρίες, το μοντέλο της άρνησης παραμένει κυρίαρχο στη βιβλιογραφία, και οι ερευνητές έχουν πράγματι εντοπίσει συνδέσεις μεταξύ της ανεπαρκούς εναισθησίας και της προτίμησης για άρνηση ως στρατηγικής αντιμετώπισης.

Ανοσογνωσία

Η ανοσογνωσία(anosognosia) ορίζεται ως η μειωμένη ή ανύπαρκτη επίγνωση της ύπαρξης μιας ασθένειας. Ο όρος αρχικά περιέγραψε νευρολογικές καταστάσεις, ωστόσο πλέον χρησιμοποιείται εκτενώς και στην ψυχιατρική, ιδιαίτερα στη σχιζοφρένεια και στις ψυχωτικές διαταραχές. Τη συναντάμε επίσης στις άνοιες/Αλτσχάιμερ, στη διπολική διαταραχή και σε εγκεφαλικά επεισόδια. Δεν αποτελεί συνειδητή άρνηση, αλλά σύμπτωμα που συνδέεται με δυσλειτουργίες εγκεφαλικών κυκλωμάτων που εμπλέκονται στην αυτοαναφορική επεξεργασία και αποτελεί τη  ρίζα του προβλήματος στη μη συνεργασία πολλών ατόμων με σοβαρή ψυχική νόσο.Στη σχιζοφρένεια, εκτιμάται ότι σημαντικό ποσοστό ασθενών εμφανίζει μέτρια έως σοβαρή διαταραχή επίγνωσης. Άρνηση και ανοσογνωσία δεν πρέπει να συγχέονται, ενώ φαίνεται ότι δεν υπάρχει συστηματική συσχέτιση μεταξύ των δύο στις ψυχωτικές διαταραχές. Πρόκειται για διακριτές οντότητες, με τη διάκριση αυτή να έχει κλινική σημασία, καθώς η ερμηνεία της ανοσογνωσίας ως «πείσματος» ή «αντίστασης» οδηγεί συχνά σε συγκρουσιακές θεραπευτικές σχέσεις.Στις ψυχωτικές διαταραχές, επίσης, η ανοσογνωσία συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα διακοπής φαρμακευτικής αγωγή, περισσότερες υποτροπές, μειωμένη λειτουργικότητα και αυξημένο κίνδυνο νοσηλείας.

Εναισθησία

Η εναισθησία (insight) αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει ότι πάσχει από ψυχική διαταραχή, να κατανοεί τη φύση των συμπτωμάτων του και να αποδέχεται την ανάγκη θεραπείας.Στις ψυχωτικές διαταραχές περιγράφεται όχι μόνο ως δείκτης σοβαρότητας, αλλά και ως μηχανισμός νοηματοδότησης της εμπειρίας της ψύχωσης. Δεν πρόκειται για διχοτομική μεταβλητή (παρούσα/απούσα), αλλά για συνεχές με διακυμάνσεις κατά την πορεία της νόσου και συχνά είναι περιορισμένη, ιδιαίτερα στα οξέα επεισόδια. Ωστόσο, έρευνες πρώτου επεισοδίου ψύχωσης δείχνουν ότι η βελτίωσή της σχετίζεται μεκαλύτερη συμμόρφωση στη θεραπεία, μειωμένη συμπτωματολογία και υποτροπές, βελτιωμένη κοινωνική και επαγγελματική λειτουργικότητα, καλύτερη πρόγνωση, ποιότητα ζωής και αυτονομία. Εν γένει η αποκατάσταση της εναισθησίας αποτελεί βασικό στοιχείο της διαδικασίας ανάρρωσης.Παράλληλα, όμως, η απότομη αύξησή της, μπορεί να συνοδεύεται από αυξημένη καταθλιπτική συμπτωματολογία, γεγονός που απαιτεί κλινική προσοχή. Η καλλιέργειά της μπορεί να επιτευχθεί μέσω ψυχοεκπαίδευσης, γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας για ψύχωση (CBTp), μεταγνωστικών παρεμβάσεων, σταδιακής επεξεργασίας της εμπειρίας των συμπτωμάτων και σταθερής θεραπευτικής συμμαχίας. Κρίσιμο στοιχείο είναι η αποφυγή αντιπαραθετικής στάσης.

Μέθοδος L.E.A.P.

Στο σημείο αυτό, ιδιαίτερα βοηθητική είναι η μέθοδος LEAP (Listen–Empathize–Agree–Partner), που αναπτύχθηκε από τον XavierAmador. Η φιλοσοφία της βασίζεται στην παραδοχή ότι δεν μπορούμε να επιβάλουμε εναισθησία, αλλά μπορούμε να οικοδομήσουμε συνεργασία.Τα τέσσερα βήματα περιλαμβάνουν:

1. Listen – ενεργητική ακρόαση χωρίς αντιπαράθεση
2. Empathize – αναγνώριση του συναισθήματος, όχι απαραίτητα της πεποίθησης
3. Agree – εντοπισμός κοινών στόχων (π.χ. καλύτερος ύπνος)
4. Partner – συνεργατική αναζήτηση λύσεων

Η μέθοδος έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε περιπτώσεις όπου η ανοσογνωσία εμποδίζει τη θεραπευτική δέσμευση.

Βιβλιογραφία

1. Anosognosia: The Root of the Problem – LEAP Institute. (2024, January 2). LEAP Institute – Educating the Public about Anosognosia. https://leapinstitute.org/anosognosia-the-root-of-the-problem/
2. Appelbaum, P. S. (1999). Insight and Psychosis. Psychiatric Services, 50(5), 706–707. https://doi.org/10.1176/ps.50.5.706
3. Asteroid Health. (2025). Asteroidhealth.com. https://asteroidhealth.com/blog/anosognosia-in-psychotic-disorders
4. Cherry, K. (2021, May 29). Denial as a Defense Mechanism. Verywell Mind. https://www.verywellmind.com/denial-as-a-defense-mechanism-5114461
5. Cleveland Clinic. (2022, April 21). Anosognosia: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22832-anosognosia
6. Daniell, K., Kim, J., Iwata, Y., Caravaggio, F., Brown, E., Remington, G., Agid, O., Graff-Guerrero, A., &Gerretsen, P. (2021). Exploring the relationship between impaired illness awareness and visuospatial inattention in patients with schizophrenia. Journal of Psychiatric Research, 136, 468–473. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2020.10.016
7. Gallingani, C., Tondelli, M., Vannini, P., & Zamboni, G. (2025). The association between anosognosia and neuropsychiatric symptoms in neurodegenerative dementias: a narrative review. Frontiers in Neurology, 16. https://doi.org/10.3389/fneur.2025.1649627
8. Jacob, K. (2016). Insight in psychosis: An indicator of severity of psychosis, an explanatory model of illness, and a coping strategy. Indian Journal of PsychologicalMedicine, 38(3), 194. https://doi.org/10.4103/0253-7176.183078
9. Kruck, C. L., Flashman, L. A., Roth, R. M., Koven, N. S., McAllister, T. W., &Saykin, A. J. (2009). Lack of relationship between psychological denial and unawareness of illness in schizophrenia-spectrum disorders. Psychiatry Research, 169(1), 33–38. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2008.07.010
10. Lehrer, D. S., & Lorenz, J. (2014). Anosognosia in schizophrenia: hidden in plain sight. PubMed.
11. Little, J. D., & Bell, E. (2020). Anosognosia and schizophrenia – a reminder. Australasian Psychiatry, 29(3), 344–345. https://doi.org/10.1177/1039856220928866
12. Rickelman, B. L. (2004). ANOSOGNOSIA IN INDIVIDUALS WITH SCHIZOPHRENIA: TOWARD RECOVERY OF INSIGHT. Issues in Mental Health Nursing, 25(3), 227–242. https://doi.org/10.1080/01612840490274741
13. Segarra, R., Ojeda, N., Peña, J., García, J., Rodriguez-Morales, A., Ruiz, I., Hidalgo, R., Burón, J. A., Eguiluz, J. I. I., & Gutiérrez, M. (2012). Longitudinal changes of insight in first episode psychosis and its relation to clinical symptoms, treatment adherence and global functioning: One-year follow-up from the Eiffel study. European Psychiatry, 27(1), 43–49. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2010.06.003
14. Stabell, L. A., Johnsen, E., Kroken, R., Løberg, E.-M., Kjelby, E., Joa, I., Reitan, S. K., Rettenbacher, M., Hugdahl, K., &Gjestad, R. (2026). Levels of and changes in psychosis symptoms and clinical insight: Exploring the impact of differential antipsychotic mechanisms. Psychiatry Research, 358, 116948. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2026.116948
15. Therapeutic Partners (2024, June 19). Anosognosia and Schizophrenia: Everything You Need To Know. https://therapeutic-partners.com/blog/anosognosia-and-schizophrenia/

Μαρία-Στέλλα Πανίδου

Ψυχολόγος, MSc

Σωματείο «Ίκελος» – Μονάδα Έγκαιρης Παρέμβασης στην Ψύχωση