Στη σύγχρονη καθημερινότητα, οι οθόνες αποτελούν πλέον μέρος της ζωής σχεδόν κάθε οικογένειας. Κινητά τηλέφωνα, tablet, τηλεόραση και ηλεκτρονικά παιχνίδια χρησιμοποιούνται συχνά ως μέσο ψυχαγωγίας, απασχόλησης ή ακόμη και χαλάρωσης του παιδιού. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερες έρευνες αναδεικνύουν τη σημασία της ισορροπημένης χρήσης των οθονών, ιδιαίτερα σε παιδιά που παρουσιάζουν δυσκολίες στην επικοινωνία και βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού (Madigan et al., 2019).
Η ανάπτυξη του λόγου και της επικοινωνίας βασίζεται κυρίως στην ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Το παιδί μαθαίνει να επικοινωνεί μέσα από το βλέμμα, τη μίμηση, την ανταλλαγή εκφράσεων, το παιχνίδι και τη συναισθηματική σύνδεση με τους ανθρώπους γύρω του (American Academy of Pediatrics [AAP], 2016).
Η οθόνη και η παθητική επικοινωνία
Η παρακολούθηση περιεχομένου μέσω οθόνης αποτελεί συνήθως μια παθητική εμπειρία. Το παιδί δέχεται πληροφορίες, εικόνες και ήχους χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα να συμμετέχει ενεργά σε μια πραγματική επικοινωνιακή αλληλεπίδραση.
Έρευνες έχουν δείξει ότι η αυξημένη έκθεση σε οθόνες σε μικρές ηλικίες συνδέεται με δυσκολίες στην ανάπτυξη λόγου, στη συγκέντρωση προσοχής και στις κοινωνικές δεξιότητες (Madigan et al., 2019). Παράλληλα, η υπερβολική χρήση οθονών μπορεί να μειώσει τον χρόνο που αφιερώνεται σε δραστηριότητες σημαντικές για την ανάπτυξη της επικοινωνίας, όπως:
- το παιχνίδι,
- η κοινή προσοχή,
- η ανάγνωση παραμυθιού,
- η αλληλεπίδραση με γονείς και συνομηλίκους.
Ιδιαίτερα στα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού, η οθόνη μπορεί πολλές φορές να λειτουργεί ως ένας «προβλέψιμος» και αισθητηριακά οργανωμένος κόσμος, γεγονός που οδηγεί αρκετά παιδιά να προτιμούν την αλληλεπίδραση με τη συσκευή αντί με τους ανθρώπους γύρω τους.
Αυτό όμως μπορεί να περιορίσει ακόμη περισσότερο τις φυσικές ευκαιρίες ανάπτυξης κοινωνικής επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης (Must et al., 2015).
Η σημασία της ουσιαστικής αλληλεπίδρασης
Η ανάπτυξη λόγου δεν συμβαίνει μόνο μέσα από την ακρόαση λέξεων. Το παιδί χρειάζεται:
- κοινή προσοχή,
- βλεμματική επαφή,
- εναλλαγή σειράς στην επικοινωνία,
- συναισθηματική ανταπόκριση,
- πραγματική αλληλεπίδραση.
Ακόμη και οι πιο απλές καθημερινές στιγμές μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά για την επικοινωνία:
- το φαγητό,
- το μπάνιο,
- η βόλτα,
- το παιχνίδι στο σπίτι,
- η ανάγνωση ενός παραμυθιού.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να δημιουργούν συνεχώς «εκπαιδευτικές δραστηριότητες». Αντίθετα, βοηθά περισσότερο όταν:
- ακολουθούν το ενδιαφέρον του παιδιού,
- μιλούν απλά και ξεκάθαρα,
- αφήνουν χρόνο για ανταπόκριση,
- συμμετέχουν στο παιχνίδι του παιδιού χωρίς πίεση.
Η επικοινωνία αναπτύσσεται μέσα στη σύνδεση και όχι μέσα από την υπερβολική διόρθωση ή τις συνεχόμενες απαιτήσεις για λόγο (Sussman, 2012).
Το παιχνίδι και το παραμύθι ως μέσα ανάπτυξης επικοινωνίας
Το παιχνίδι αποτελεί βασικό εργαλείο ανάπτυξης λόγου και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Μέσα από το παιχνίδι, το παιδί έχει την ευκαιρία να:
- μοιραστεί ενδιαφέρον,
- εκφράσει ανάγκες,
- χρησιμοποιήσει λέξεις, ήχους ή χειρονομίες,
- αναπτύξει φαντασία και κοινωνικές δεξιότητες.
Αντίστοιχα, η ανάγνωση παραμυθιών ενισχύει:
- το λεξιλόγιο,
- την κατανόηση,
- την κοινή προσοχή,
- τη συναισθηματική σύνδεση μεταξύ γονέα και παιδιού.
Δεν έχει σημασία η «τέλεια» ανάγνωση του βιβλίου. Πολύ μεγαλύτερη αξία έχει η αλληλεπίδραση:
να κοιτάξουμε μαζί εικόνες,
να σχολιάσουμε,
να περιμένουμε μια αντίδραση ή συμμετοχή από το παιδί.
Ιδιαίτερα στα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού, η επανάληψη αγαπημένων βιβλίων και παιχνιδιών δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας και διευκολύνει την επικοινωνιακή συμμετοχή.
Μικρές αλλαγές που μπορούν να βοηθήσουν
Μερικές πρακτικές καθημερινές αλλαγές που μπορούν να ενισχύσουν την επικοινωνία είναι:
- περιορισμός της παθητικής χρήσης οθόνης,
- αποφυγή οθονών κατά τη διάρκεια του φαγητού,
- περισσότερος κοινός χρόνος παιχνιδιού,
- ανάγνωση παραμυθιού πριν τον ύπνο,
- δημιουργία στιγμών χωρίς κινητό ή τηλεόραση,
- περισσότερη λεκτική και μη λεκτική αλληλεπίδραση μέσα στη μέρα.
Ακόμη και λίγα λεπτά ουσιαστικής επικοινωνίας καθημερινά μπορούν να έχουν σημαντική επίδραση στην ανάπτυξη του παιδιού.
Συμπερασματικά
Οι οθόνες αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας και δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται με ενοχή ή υπερβολή. Ωστόσο, η ανθρώπινη αλληλεπίδραση παραμένει ο βασικός παράγοντας για την ανάπτυξη λόγου, επικοινωνίας και κοινωνικών δεξιοτήτων.
Ιδιαίτερα στα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού, η ενίσχυση της ουσιαστικής επικοινωνίας μέσα από το παιχνίδι, το παραμύθι και τις καθημερινές στιγμές σύνδεσης μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην ανάπτυξη κοινωνικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων.
Βιβλιογραφικέςαναφορές
[1] American Academy of Pediatrics. (2016). Media and young minds. Pediatrics, 138(5), e20162591.
[2] Madigan, S., Browne, D., Racine, N., Mori, C., & Tough, S. (2019). Association between screen time and children’s performance on a developmental screening test. JAMA Pediatrics, 173(3), 244–250.
[3] Must, A., Phillips, S., Curtin, C., & Bandini, L. G. (2015). Barriers to physical activity in children with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(8), 2534–2543.
[4] Sussman, F. (2012). More than words: Helping parents promote communication and social skills in children with autism spectrum disorder. Hanen Centre.
Με εκτίμηση,
Σουλτάτου Κωνσταντίνα
Λογοθεραπεύτρια
