Η απόκτηση δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της υποστήριξης παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) και συνδέεται άμεσα με την αυτονομία, την κοινωνική ενσωμάτωση και την ποιότητα ζωής τους. Οι δεξιότητες αυτές περιλαμβάνουν προσωπική υγιεινή, ένδυση, σίτιση και χρήση της τουαλέτας, και απαιτούνται τόσο στην ατομική ζωή όσο και στην κοινωνική λειτουργικότητα.
1. Χαρακτηριστικά της ΔΑΦ και Εμπλοκή στις Δεξιότητες Αυτοεξυπηρέτησης
Τα παιδιά με ΔΑΦ χαρακτηρίζονται από δυσκολίες στην κοινωνική επικοινωνία, στην επεξεργασία αισθητηριακών ερεθισμάτων και στις εκτελεστικές λειτουργίες. Αυτές οι δυσκολίες επηρεάζουν την ικανότητά τους να μαθαίνουν και να εφαρμόζουν δεξιότητες αυτοεξυπηρέτησης. Για
παράδειγμα, η δυσκολία κατανόησης προφορικών οδηγιών μπορεί να καταστήσει μια απλή διαδικασία, όπως το πλύσιμο των χεριών, σύνθετη και απαιτητική. Επιπλέον, η ανάγκη για σταθερή ρουτίνα και η αντίσταση σε αλλαγές συχνά εμποδίζουν την ευέλικτη εφαρμογή δεξιοτήτων σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
2. Εκπαιδευτικές Στρατηγικές και Δομημένη Παρέμβαση
Η εκμάθηση δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης δεν είναι αυθόρμητη στα παιδιά με ΔΑΦ· απαιτεί συστηματική και δομημένη παρέμβαση. Η ανάλυση έργου αποτελεί βασική στρατηγική: μια σύνθετη εργασία διασπάται σε διαδοχικά βήματα που διδάσκονται ξεχωριστά, επιτρέποντας στα παιδιά να μαθαίνουν σταδιακά. Οι στρατηγικές που έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές περιλαμβάνουν:
Οπτικά βοηθήματα (ραντεβού εικόνων, πίνακες ρουτίνας) για την υποστήριξη της κατανόησης και μνήμης Μοντελοποίηση συμπεριφοράς από εκπαιδευτικό ή συνομήλικο
Θετική ενίσχυση για ενθάρρυνση επαναλαμβανόμενης εκτέλεσης
Δομημένα περιβάλλοντα και προβλέψιμες ρουτίνες
Η Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς (ABA) αποτελεί μία από τις πιο
τεκμηριωμένες μεθόδους παρέμβασης, με έμφαση στη σταδιακή
διδασκαλία και την εξατομίκευση των στόχων .
3. Ο Ρόλος της Οικογένειας και της Διεπιστημονικής Ομάδας
Η συνεργασία μεταξύ σχολείου, οικογένειας και ειδικών επαγγελματιών
(εργοθεραπευτές, λογοθεραπευτές, ειδικοί παιδαγωγοί) είναι κρίσιμη για τη
διατήρηση και γενίκευση των δεξιοτήτων. Στην πραγματικότητα, η
συνέπεια στην εφαρμογή στρατηγικών σε διαφορετικά περιβάλλοντα
ενισχύει τη σταθερότητα των δεξιοτήτων στην καθημερινή ζωή του
παιδιού. Οι εργοθεραπευτές συμβάλλουν ιδιαίτερα στην αισθητηριακή
προσαρμογή και στην ανάπτυξη κινητικών δεξιοτήτων που σχετίζονται με
αυτοεξυπηρέτηση .
4. Οφέλη και Κοινωνικές Επιπτώσεις
Η εκμάθηση δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης έχει πολυεπίπεδα οφέλη.
Συμβάλλει στην ενίσχυση: της ανεξαρτησίας και της αυτοπεποίθησης της
καθημερινής λειτουργικότητας της κοινωνικής ενσωμάτωσης σε σχολικό
και οικογενειακό περιβάλλον της μείωσης του άγχους για βασικές
δραστηριότητες. Επιπρόσθετα, η απόκτηση αυτών των δεξιοτήτων οδηγεί
σε βελτίωση της ποιότητας ζωής των οικογενειών, αποσυμφορώντας
καθημερινές απαιτήσεις και ενισχύοντας θετικούς ρόλους αλληλεπίδρασης.
5. Συμπεράσματα και Προτάσεις για Μελλοντική Έρευνα
Η ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης σε παιδιά με ΔΑΦ είναι μια
μακρόχρονη αλλά ρεαλιστική διαδικασία, που απαιτεί δομημένες,
εξατομικευμένες και επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις. Η
συνεργασία οικογένειας και διεπιστημονικής ομάδας υποστηρίζει τη
γενίκευση των δεξιοτήτων και την ενδυνάμωση της λειτουργικότητας στην
καθημερινή ζωή. Περαιτέρω έρευνα χρειάζεται για να διερευνηθούν οι
παράγοντες που επηρεάζουν τη διατήρηση των δεξιοτήτων στην ενήλικη
ζωή και η σχέση μεταξύ αυτοεξυπηρέτησης και κοινωνικής συμμετοχής.
Βιβλιογραφία
Bundy, A. C., et al. (2002).
Sensory Integration: Theory and Practice. F.A. Davis. Case-Smith, J. &
O’Brien, J. C. (2015).
Occupational Therapy for Children and Adolescents. Elsevier. Cooper, J.
O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2007).
Applied Behavior Analysis. Pearson. Hilton, C. L., et al. (2008).
Executive functioning and communication in ASD. Journal of Autism and
Developmental Disorders. Leaf, R., McEachin, J., & Taubman, M. (2016).
I Focus Publishing. Matson, J. L., et al. (2012).
Activities of daily living in children with ASD. Research in Autism
Spectrum Disorders. Mesibov, G. B., Shea, V., & Schopler, E. (2005).
The TEACCH Approach to Autism Spectrum Disorders. Springer. Odom,
S. L., et al. (2011).
Handbook of Early Childhood Special Education. Guilford. Schreibman, L.
(2005).
The Science and Fiction of Autism. Harvard University Press. Smith, T. &
Iadarola, S. (2015).
Evidence base update for ASD. Journal of Clinical Child & Adolescent
Psychology.
Β. Εργοθεραπείας
Μικέλη Βασιλική
