Για πολλά παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), η καθημερινότητα γίνεται πιο εύκολη όταν υπάρχει προβλεψιμότητα, σταθερότητα και σαφής οργάνωση. Μια αλλαγή στη δραστηριότητα, στο χώρο, στο πρόσωπο που τα συνοδεύει ή ακόμη και στη σειρά με την οποία πραγματοποιούνται οι καθημερινές τους υποχρεώσεις μπορεί να προκαλέσει έντονη δυσκολία. Η μετάβαση από το ένα πλαίσιο στο άλλο, από το παιχνίδι στο φαγητό, από το σπίτι στο σχολείο ή από μια ευχάριστη δραστηριότητα σε μια απαιτητική, δεν αποτελεί απλώς μια αλλαγή δραστηριότητας. Για ορισμένα παιδιά, απαιτεί σημαντική προσπάθεια σε επίπεδο προσαρμογής, κατανόησης, συναισθηματικής ρύθμισης και οργάνωσης της συμπεριφοράς.
Οι δυσκολίες στις μεταβάσεις δεν σημαίνουν ότι το παιδί «δεν θέλει να συνεργαστεί» ή ότι «κάνει επίτηδες δύσκολη τη διαδικασία». Συχνά αποτελούν έκφραση μιας πραγματικής δυσκολίας να αποδεχθεί την αλλαγή, να προβλέψει τι θα ακολουθήσει και να μεταφέρει την προσοχή του από κάτι που ολοκληρώνεται σε κάτι καινούριο.
Γιατί οι μεταβάσεις μπορεί να είναι δύσκολες;
Τα παιδιά με ΔΑΦ μπορεί να παρουσιάζουν αυξημένη ανάγκη για σταθερότητα και επαναλαμβανόμενες ρουτίνες. Όταν μια δραστηριότητα πραγματοποιείται με τον ίδιο τρόπο και ακολουθείται από συγκεκριμένα γεγονότα, το παιδί μπορεί να αισθάνεται μεγαλύτερη ασφάλεια επειδή γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί.
Όταν όμως η αναμενόμενη σειρά αλλάζει, μπορεί να προκύψει αβεβαιότητα. Το παιδί μπορεί να μην κατανοεί εύκολα τι θα γίνει στη συνέχεια ή να δυσκολεύεται να αποδεχθεί ότι μια δραστηριότητα που του προσφέρει ευχαρίστηση τελείωσε.
Παράλληλα, ορισμένα παιδιά παρουσιάζουν δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες, όπως η ευελιξία, η αναστολή μιας προηγούμενης δραστηριότητας, η μετατόπιση της προσοχής και η προσαρμογή σε νέες απαιτήσεις. Επομένως, μια μετάβαση που για έναν ενήλικα φαίνεται αυτονόητη μπορεί να απαιτεί αρκετά περισσότερη προσπάθεια από το παιδί.
Η σημασία της προβλεψιμότητας
Η προβλεψιμότητα αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο υποστήριξης. Όταν το παιδί γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί, μπορεί να προετοιμαστεί σταδιακά για την αλλαγή.
Οι οπτικές ρουτίνες, τα ημερήσια προγράμματα, οι εικόνες, τα αντικείμενα αναφοράς και οι απλές λεκτικές οδηγίες μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να κατανοήσει τη σειρά των δραστηριοτήτων. Για παράδειγμα, αντί να ειπωθεί απλώς «πάμε τώρα να κάνουμε κάτι άλλο», μπορεί να χρησιμοποιηθεί ένα απλό οπτικό πρόγραμμα που δείχνει ότι μετά το παιχνίδι ακολουθεί η εργασία και στη συνέχεια ένα διάλειμμα.
Με αυτόν τον τρόπο, η πληροφορία δεν μεταδίδεται μόνο λεκτικά αλλά γίνεται περισσότερο συγκεκριμένη και ορατή.
Η προετοιμασία πριν από την αλλαγή
Η μετάβαση γίνεται συχνά πιο ομαλά όταν το παιδί έχει ενημερωθεί λίγο πριν ότι η δραστηριότητα πρόκειται να ολοκληρωθεί. Η προειδοποίηση δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκη. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί μια σύντομη φράση, ένα χρονόμετρο ή ένα οπτικό σήμα.
Η προετοιμασία είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν το παιδί βρίσκεται σε μια δραστηριότητα υψηλού ενδιαφέροντος. Για παράδειγμα, ένα παιδί που παίζει με Lego μπορεί να δυσκολευτεί περισσότερο να σταματήσει απότομα το παιχνίδι και να ξεκινήσει μια εργασία. Μια σταδιακή προειδοποίηση μπορεί να του δώσει χρόνο να ολοκληρώσει αυτό που κάνει και να προετοιμαστεί για το επόμενο βήμα.
Στόχος δεν είναι να αποφεύγονται όλες οι αλλαγές, αλλά να δίνεται στο παιδί η υποστήριξη που χρειάζεται ώστε να μάθει σταδιακά να τις διαχειρίζεται.
Όταν η μετάβαση προκαλεί έντονη αντίδραση
Σε κάποιες περιπτώσεις, η δυσκολία μπορεί να εκφραστεί με κλάμα, άρνηση, απομάκρυνση, φωνές, έντονη κινητικότητα ή ακόμη και επιθετική συμπεριφορά. Η αντίδραση αυτή χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως επικοινωνία και να εξετάζεται τι μπορεί να βρίσκεται πίσω από αυτήν.
Μπορεί να πρόκειται για δυσκολία κατανόησης, ανάγκη για περισσότερο χρόνο, αισθητηριακή επιβάρυνση, δυσκολία αποχωρισμού από μια αγαπημένη δραστηριότητα ή αδυναμία να κατανοήσει τι θα ακολουθήσει.
Ο ενήλικας χρειάζεται να παραμένει σταθερός και ήρεμος, να περιορίζει τις πολλές λεκτικές οδηγίες και να χρησιμοποιεί απλά, σαφή μηνύματα. Η υπερβολική λεκτική εξήγηση τη στιγμή της έντασης μπορεί να αυξήσει ακόμη περισσότερο την επιβάρυνση.
Οι μεταβάσεις μέσα στο σχολικό περιβάλλον
Το σχολείο αποτελεί ένα περιβάλλον με πολλές και συχνές μεταβάσεις. Το παιδί μπορεί να χρειάζεται να μετακινηθεί από την τάξη στην αυλή, από το διάλειμμα στην εργασία, από μια ομαδική δραστηριότητα σε μια ατομική εργασία ή από έναν εκπαιδευτικό σε έναν άλλο.
Η ύπαρξη μιας σταθερής δομής μπορεί να βοηθήσει σημαντικά. Όταν η ακολουθία των δραστηριοτήτων παρουσιάζεται με τρόπο κατανοητό, το παιδί μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη ανεξαρτησία και να χρειάζεται λιγότερες συνεχείς λεκτικές υπενθυμίσεις.
Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί και στο θεραπευτικό πλαίσιο. Η έναρξη και η ολοκλήρωση της συνεδρίας μπορούν να ακολουθούν μια σχετικά σταθερή διαδικασία, ενώ οι αλλαγές μπορούν να παρουσιάζονται σταδιακά και με οπτική υποστήριξη.
Η σημασία της σταδιακής ενίσχυσης της ευελιξίας
Η σταθερότητα είναι σημαντική, όμως εξίσου σημαντικό είναι να αναπτύσσεται σταδιακά η ικανότητα του παιδιού να διαχειρίζεται τις αλλαγές. Η δημιουργία μιας απόλυτα άκαμπτης ρουτίνας μπορεί να κάνει τις απρόβλεπτες καταστάσεις ακόμη πιο δύσκολες.
Επομένως, αφού το παιδί αποκτήσει μεγαλύτερη ασφάλεια μέσα σε ένα προβλέψιμο πλαίσιο, μπορούν σταδιακά να εισάγονται μικρές και διαχειρίσιμες αλλαγές. Μπορεί να αλλάξει για παράδειγμα η σειρά δύο δραστηριοτήτων, το χρώμα ενός υλικού ή ο τρόπος με τον οποίο πραγματοποιείται μια γνωστή δραστηριότητα.
Η αλλαγή χρειάζεται να είναι μικρή, κατανοητή και προσαρμοσμένη στις δυνατότητες του παιδιού. Με αυτόν τον τρόπο καλλιεργείται σταδιακά η γνωστική ευελιξία χωρίς να δημιουργείται υπερβολική πίεση.
Ο ρόλος της Εργοθεραπείας
Η Εργοθεραπευτική παρέμβαση μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη διαχείριση των μεταβάσεων, καθώς εξετάζει το παιδί μέσα στο σύνολο των καθημερινών του δραστηριοτήτων και του περιβάλλοντός του.
Ο εργοθεραπευτής μπορεί να διερευνήσει κατά πόσο οι δυσκολίες σχετίζονται με αισθητηριακή επεξεργασία, κινητική οργάνωση, εκτελεστικές λειτουργίες, επικοινωνία, αυτορρύθμιση ή απαιτήσεις του περιβάλλοντος. Με βάση τις ανάγκες του παιδιού, μπορούν να οργανωθούν κατάλληλες στρατηγικές και δραστηριότητες που ενισχύουν την προσαρμοστικότητα και την ανεξαρτησία.
Στόχος δεν είναι το παιδί να «υπακούει» απλώς σε κάθε αλλαγή. Στόχος είναι να αποκτήσει σταδιακά τα εργαλεία που θα του επιτρέψουν να κατανοεί, να προβλέπει και να διαχειρίζεται τις αλλαγές της καθημερινής ζωής.
Η συνεργασία με την οικογένεια
Η αποτελεσματικότητα των στρατηγικών αυξάνεται όταν εφαρμόζονται με συνέπεια στα διαφορετικά περιβάλλοντα της ζωής του παιδιού. Η οικογένεια, το σχολείο και οι θεραπευτές μπορούν να συνεργάζονται ώστε να χρησιμοποιούν παρόμοια οπτικά βοηθήματα, λεκτικές οδηγίες και τρόπους προετοιμασίας.
Η συνεργασία αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε περιβάλλον πρέπει να είναι απόλυτα ίδιο. Σημαίνει ότι το παιδί λαμβάνει κοινά και κατανοητά μηνύματα και μπορεί να μεταφέρει σταδιακά τις δεξιότητες που μαθαίνει από το ένα πλαίσιο στο άλλο.
Συμπέρασμα
Οι μεταβάσεις αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Για ένα παιδί με ΔΑΦ, όμως, η αλλαγή από μια δραστηριότητα σε μια άλλη μπορεί να απαιτεί σημαντική προσπάθεια. Η κατανόηση της δυσκολίας, η προβλεψιμότητα, η οπτική υποστήριξη, η κατάλληλη προετοιμασία και η σταδιακή εξάσκηση στην ευελιξία μπορούν να κάνουν τις μεταβάσεις πιο διαχειρίσιμες.
Κάθε παιδί έχει διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικό τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται στις αλλαγές. Επομένως, η υποστήριξη χρειάζεται να εξατομικεύεται, με στόχο όχι την αποφυγή κάθε δυσκολίας, αλλά την ανάπτυξη δεξιοτήτων που θα επιτρέψουν στο παιδί να συμμετέχει με μεγαλύτερη ασφάλεια και ανεξαρτησία στην καθημερινή του ζωή.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-5. American Psychiatric Publishing.
Ayres, A. J. (2005). Sensory Integration and the Child. Western Psychological Services.
Case-Smith, J., & O’Brien, J. C. (2015). Occupational Therapy for Children and Adolescents. Elsevier.
Schaaf, R. C., & Mailloux, Z. (2015). Clinician’s guide for implementing Ayres Sensory Integration. American Journal of Occupational Therapy, 69(5).
Whitman, T. L. (2004). The Development of Autism: A Self-Regulatory Perspective. Jessica Kingsley Publishers.
Β. Εργοθεραπείας Μικέλη Βασιλική
Πρόγραμμα «Δυτική Ελλάδα 2021-2027»Πράξη «Λειτουργία 2 Κέντρων Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην Π.Ε. Αχαΐας και στην Π.Ε. Ηλείας» Υποέργο 2: Λειτουργία Κέντρου Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην πόλη του Πύργου
Κωδικός ΟΠΣ: 6053991
