Στην καθημερινότητα, οι γονείς συχνά έρχονται αντιμέτωποι με συμπεριφορές που τους προβληματίζουν: έντονες αντιδράσεις, φωνές, άρνηση συνεργασίας, απομόνωση ή ξεσπάσματα. Είναι φυσικό η πρώτη σκέψη να είναι: «Πώς μπορώ να σταματήσω αυτή τη συμπεριφορά;». Ωστόσο, πριν προσπαθήσουμε να τη διαχειριστούμε, είναι σημαντικό να την κατανοήσουμε.Σήμερα γνωρίζουμε ότι η συμπεριφορά δεν εμφανίζεται τυχαία ούτε αποτελεί, στις περισσότερες περιπτώσεις, μια συνειδητή προσπάθεια του παιδιού να προκαλέσει ή να χειριστεί τους γύρω του. Αντίθετα, αποτελεί έναν τρόπο επικοινωνίας και έκφρασης αναγκών, ιδιαίτερα όταν το παιδί δυσκολεύεται να εκφράσει με λόγια αυτό που αισθάνεται ή αυτό που χρειάζεται.
Η αρχή του παγόβουνου
Ένα από τα πιο χρήσιμα μοντέλα κατανόησης της συμπεριφοράς είναι η αρχή του παγόβουνου.Όπως σε ένα πραγματικό παγόβουνο, μόνο ένα μικρό μέρος του είναι ορατό πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, ενώ το μεγαλύτερο βρίσκεται κρυμμένο κάτω από το νερό. Το ίδιο συμβαίνει και με τη συμπεριφορά.Αυτό που βλέπουμε – ένα ξέσπασμα, μια άρνηση, ένα κλάμα ή μια επιθετική αντίδραση – είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου.Κάτω από αυτήν μπορεί να κρύβονται πολλοί παράγοντες, όπως:
- αισθητηριακή υπερφόρτωση,
- άγχος,
- δυσκολία στην επικοινωνία,
- σωματική δυσφορία ή πόνος,
- κούραση,
- αλλαγή στη ρουτίνα,
- απογοήτευση,
- δυσκολία κατανόησης μιας οδηγίας,
- ανάγκη για προβλεψιμότητα ή έλεγχο.
Εάν εστιάσουμε μόνο στη συμπεριφορά που βλέπουμε, κινδυνεύουμε να αντιμετωπίσουμε το σύμπτωμα και όχι την πραγματική αιτία. Αντίθετα, όταν αναζητούμε τι βρίσκεται «κάτω από την επιφάνεια», μπορούμε να υποστηρίξουμε το παιδί με πιο αποτελεσματικό τρόπο.Ένα εργαλείο που μας βοηθά να οργανώσουμε αυτή τη διερεύνηση είναι το μοντέλο STAR.
Το μοντέλο STAR
Το STAR αποτελεί ένα πρακτικό εργαλείο κατανόησης της συμπεριφοράς. Δεν χρησιμοποιείται για να βρούμε «ποιος φταίει», αλλά για να κατανοήσουμε γιατί εμφανίστηκε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά και πώς μπορούμε να την προλάβουμε στο μέλλον.
Τα αρχικά STAR προέρχονται από τις λέξεις:
S – Setting (Πλαίσιο)
T – Trigger (Ερέθισμα)
A – Action (Συμπεριφορά)
R – Result (Αποτέλεσμα/Συνέπεια)
Αναλύοντας κάθε περιστατικό μέσα από αυτά τα τέσσερα στάδια, μπορούμε να εντοπίσουμε μοτίβα που διαφορετικά θα περνούσαν απαρατήρητα.
S – Setting (Πλαίσιο)
Το πρώτο βήμα αφορά το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο βρισκόταν το παιδί πριν εμφανιστεί η συμπεριφορά.Πρόκειται για παράγοντες που από μόνοι τους δεν προκαλούν τη συμπεριφορά, αλλά αυξάνουν την πιθανότητα να δυσκολευτεί το παιδί όταν προκύψει μια απαιτητική κατάσταση.Παραδείγματα:
- δεν κοιμήθηκε καλά,
- πεινάει,
- είναι κουρασμένο,
- έχει κρυολόγημα ή πονάει,
- βρίσκεται σε περιβάλλον με έντονους θορύβους,
- έχει αλλάξει το καθημερινό του πρόγραμμα,
- βιώνει έντονο άγχος.
Η αναγνώριση αυτών των παραγόντων μάς βοηθά να καταλάβουμε γιατί μια συμπεριφορά μπορεί να εμφανιστεί μια ημέρα αλλά όχι μια άλλη, παρότι οι συνθήκες φαίνονται ίδιες.
T – Trigger (Ερέθισμα)
Στη συνέχεια εξετάζουμε τι συνέβη ακριβώς πριν από τη συμπεριφορά.Το ερέθισμα είναι η αφορμή που ενεργοποίησε την αντίδραση του παιδιού.Μπορεί να είναι:
- μια οδηγία,
- η διακοπή μιας αγαπημένης δραστηριότητας,
- μια μετάβαση σε άλλη δραστηριότητα,
- ένας δυνατός ήχος,
- η παρουσία πολλών ανθρώπων,
- η αναμονή,
- μια απαίτηση που ξεπερνά τις δυνατότητές του εκείνη τη στιγμή.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το ίδιο ερέθισμα μπορεί να έχει διαφορετική επίδραση ανάλογα με το πλαίσιο που έχει προηγηθεί.
A – Action (Συμπεριφορά)
Σε αυτό το στάδιο περιγράφουμε τι ακριβώς έκανε το παιδί, χωρίς να προσθέτουμε ερμηνείες ή χαρακτηρισμούς.
Για παράδειγμα:
✔️ «Έκλαψε.»
✔️ «Πέταξε τα παιχνίδια.»
✔️ «Έκλεισε τα αυτιά του.»
✔️ «Έφυγε από την αίθουσα.»
Αντίθετα, αποφεύγουμε χαρακτηρισμούς όπως:
✘ «Ήταν πεισματάρης.»
✘ «Το έκανε επίτηδες.»
✘ «Ήθελε να μας προκαλέσει.»
Η αντικειμενική περιγραφή της συμπεριφοράς είναι απαραίτητη, γιατί μας επιτρέπει να εστιάσουμε στα γεγονότα και όχι στις προσωπικές μας υποθέσεις.
R – Result (Αποτέλεσμα)
Τέλος, εξετάζουμε τι συνέβη αμέσως μετά.Για παράδειγμα:
- Πώς αντέδρασαν οι γονείς ή οι εκπαιδευτικοί;
- Τι απέκτησε το παιδί;
- Τι απέφυγε;
- Σταμάτησε η απαίτηση;
- Απομακρύνθηκε από τον χώρο;
- Του δόθηκε περισσότερη προσοχή;
Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί μπορεί να επηρεάζει την πιθανότητα να εμφανιστεί ξανά η ίδια συμπεριφορά.
Ένα παράδειγμα εφαρμογής
Ας υποθέσουμε ότι ένα παιδί αρχίζει να φωνάζει και να πετάει τα αντικείμενα όταν του ζητείται να τελειώσει το παιχνίδι και να καθίσει για φαγητό.Με το STAR μπορούμε να οργανώσουμε τις πληροφορίες ως εξής:
Setting: Το παιδί είχε κοιμηθεί λίγες ώρες και βρισκόταν σε έναν χώρο με πολύ θόρυβο.
Trigger: Ο γονέας ζήτησε να σταματήσει το παιχνίδι.
Action: Το παιδί άρχισε να φωνάζει, έκλαψε και πέταξε τα παιχνίδια.
Result: Η δραστηριότητα διακόπηκε προσωρινά και το παιδί είχε χρόνο να ηρεμήσει.
Μέσα από αυτή την ανάλυση διαπιστώνουμε ότι η συμπεριφορά δεν εμφανίστηκε «ξαφνικά». Αντίθετα, προηγήθηκαν παράγοντες που επιβάρυναν το παιδί και ένα συγκεκριμένο ερέθισμα που λειτούργησε ως αφορμή.
Συμπερασματικά, η κατανόηση της συμπεριφοράς είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για την αποτελεσματική υποστήριξη ενός παιδιού με αυτισμό. Η αρχή του παγόβουνου μας υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχουν ανάγκες και δυσκολίες που δεν είναι πάντα ορατές. Το μοντέλο STAR μάς προσφέρει έναν απλό και οργανωμένο τρόπο να τις διερευνήσουμε.Όσο περισσότερο κατανοούμε το πλαίσιο, τα ερεθίσματα, τη συμπεριφορά και το αποτέλεσμά της, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορούμε να προλάβουμε δύσκολες καταστάσεις και να βοηθήσουμε το παιδί να αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας και διαχείρισης των αναγκών του. Έτσι, η συμπεριφορά παύει να αποτελεί ένα πρόβλημα που πρέπει να «διορθωθεί» και γίνεται ένα πολύτιμο μήνυμα που αξίζει να ακούσουμε.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΜΑΡΓΚΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ, ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ
Πρόγραμμα «Δυτική Ελλάδα 2021-2027»
Πράξη «Λειτουργία 2 Κέντρων Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην Π.Ε. Αχαΐας και στην Π.Ε. Ηλείας»
Υποέργο 2: Λειτουργία Κέντρου Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην πόλη του Πύργου
Κωδικός ΟΠΣ: 6053991
