Στον αυτισμό, η επανάληψη εμφανίζεται με πολλαπλές μορφές: μέσα από στερεοτυπικές κινήσεις, επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, σταθερές ρουτίνες, λέξεις, ήχους ή τελετουργίες που μοιάζουν να επιστρέφουν αδιάκοπα. Συχνά, αυτές οι εκδηλώσεις αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως «συμπτώματα», ως κάτι που πρέπει να περιοριστεί ή να εξαλειφθεί στο όνομα της προσαρμογής και της κανονικότητας. Ωστόσο, μια τέτοια ανάγνωση παραβλέπει το ουσιαστικό ερώτημα της λειτουργίας τους. Τι εξυπηρετεί η επανάληψη; Ποια ανάγκη εκφράζει; Στο παρόν άρθρο επιχειρούμε να προσεγγίσουμε την επανάληψη όχι ως ένα άδειο ή μηχανικό φαινόμενο, αλλά ως μια θεμελιώδη λειτουργία του ψυχικού οργάνου• ως έναν τρόπο μέσω του οποίου το αυτιστικό υποκείμενο οργανώνει την εμπειρία του, διατηρεί τη συνοχή του, ρυθμίζει την ένταση που το διαπερνά και βρίσκει έναν τρόπο διαχείρισης και εκτόνωσης της διέγερσης (jouissance).
Αρχικά, είναι σημαντικό να προσδιορίσουμε ποιες είναι συγκεκριμένα οι επαναληπτικές συμπεριφορές που συναντάμε στον αυτισμό και να τις προσεγγίσουμε όχι απλώς περιγραφικά, αλλά με βάση τη λειτουργία που επιτελούν στο ψυχικό όργανο. Η επανάληψη δεν εμφανίζεται με έναν μόνο τρόπο ούτε εξυπηρετεί μία ενιαία ανάγκη. Αντίθετα, διαφορετικές μορφές επαναληπτικών συμπεριφορών φαίνεται να συμβάλλουν στη ρύθμιση της διέγερσης, στη διατήρηση της συνοχής του υποκειμένου και στη δημιουργία ενός πιο προβλέψιμου και διαχειρίσιμου κόσμου. Στη βιβλιογραφία, δύο βασικές κατηγορίες επαναληπτικών συμπεριφορών που συναντώνται συχνά στον αυτισμό είναι οι RMB (Repetitive Motor Behaviors) και οι ISB (Insistence on SamenessBehaviors).
- RMB — Repetitive Motor Behaviors
(Επαναλαμβανόμενες κινητικές συμπεριφορές)
Οι RMB αφορούν κυρίως σωματικές και αισθητηριακές μορφές επανάληψης. Πρόκειται για κινήσεις, ήχους ή δράσεις που επανέρχονται με σταθερό τρόπο και συχνά λειτουργούν ως μέσα νευρικής και αισθητηριακής αυτορρύθμισης.
Παραδείγματα RMB:
- rocking (κούνημα μπρος–πίσω),
- flapping,
- στριφογύρισμα αντικειμένων,
- επαναλαμβανόμενες κινήσεις χεριών,
- tapping,
- echolalia,
- stimming γενικότερα.
Οι συμπεριφορές αυτές φαίνεται συχνά να βοηθούν το άτομο:
- να ρυθμίσει την υπερδιέγερση,
- να μειώσει το άγχος,
- να «μπλοκάρει» ή να περιορίσει εξωτερικά ερεθίσματα,
- ή, αντίθετα, να αυξήσει τη διέγερση όταν το νευρικό σύστημα βρίσκεται σε κατάσταση υποδιέγερσης.
Με αυτή την έννοια, οι RMB μπορούν να ιδωθούν ως μηχανισμοί νευρικής αυτορρύθμισης, δηλαδή ως τρόποι μέσω των οποίων το άτομο επιχειρεί να οργανώσει και να σταθεροποιήσει την αισθητηριακή και ψυχική του εμπειρία(H.L. Moore, S. Brice, L. Powell, B. Ingham, M. Freeston, J.R. Parr, J. Rodgers, 2022).
- ISB — Insistence on SamenessBehaviors
(Συμπεριφορές επιμονής στην ομοιότητα/σταθερότητα)
Οι ISB σχετίζονται περισσότερο με την ανάγκη σταθερότητας, προβλεψιμότητας και διατήρησης μιας οργανωμένης συνέχειας στον κόσμο του ατόμου.
Περιλαμβάνουν:
- ανάγκη για σταθερές ρουτίνες,
- τελετουργίες,
- δυσκολία απέναντι στις αλλαγές,
- ανάγκη τα πράγματα να γίνονται με συγκεκριμένο τρόπο.
Παραδείγματα ISB:
- το ίδιο πρόγραμμα κάθε μέρα,
- η ίδια διαδρομή,
- συγκεκριμένα φαγητά,
- έντονη δυσφορία όταν αλλάζει κάτι,
- ανάγκη οργάνωσης ή συμμετρίας,
- επανάληψη ίδιων ενδιαφερόντων,
- rigidthinking (άκαμπτη σκέψη).
Οι συμπεριφορές αυτές φαίνεται να λειτουργούν κυρίως ως τρόποι μείωσης:
- της αβεβαιότητας,
- του αισθήματος ότι «δεν ξέρω τι θα συμβεί»,
- και της αισθητηριακής ή ψυχικής απροβλεψιμότητας.
Υπό αυτή την οπτική, οι ISB συμβάλλουν στη δημιουργία ενός κόσμου πιο σταθερού, προβλέψιμου και ασφαλούς, μέσα στον οποίο το άτομο μπορεί να διατηρήσει μια αίσθηση συνέχειας και συνοχής (H.L. Moore, S. Brice, L. Powell, B. Ingham, M. Freeston, J.R. Parr, J. Rodgers, 2022).
Πώς όμως εγκαθιδρύονται οι παραπάνω λειτουργίες στο αυτιστικό άτομο και γιατί;Στο άρθρο του LeonBrenner (“AutisticRims and TheirVicissitudes”, European Journal of Psychoanalysis), παρουσιάζεται η ιδέα ότι στον αυτισμό το σώμα και η εμπειρία του κόσμου οργανώνονται διαφορετικά σε σχέση με άλλα ψυχικά μορφώματα. Ο Brenner περιγράφει πως το βρέφος αρχικά βιώνει το σώμα του σαν «ενιαίο», χωρίς σαφή διάκριση ανάμεσα στο μέσα και το έξω. Στη συνέχεια, μέσα από την ανάπτυξη και τη σχέση με τους άλλους, το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται τα όρια του σώματος και να διαφοροποιεί τον εαυτό του από το περιβάλλον.Σύμφωνα με τον συγγραφέα, στον αυτισμό αυτή η διαδικασία διαφοροποίησης μπορεί να παραμένει ασταθής ή εύθραυστη. Έτσι, το άτομο μπορεί να νιώθει πως απειλείται από μια διάχυση ή εισβολή του εξωτερικού κόσμου στο σώμα και την ψυχική του εμπειρία. Οι αισθητηριακές εμπειρίες, οι ήχοι, τα βλέμματα, οι φωνές συνεχίζουν να βιώνονται. Όμως δεν «κυκλοφορούν» ομαλά μέσα σε ένα ψυχικό σύστημα που τις επεξεργάζεται. Είναι σαν να «βραχυκυκλώνει» το σύστημα αυτό. ‘Ετσι:
- το βλέμμα του άλλου μπορεί να γίνεται υπερβολικά έντονο
- η φωνή να βιώνεται σαν εισβολή
- οι αισθητηριακές εμπειρίες να πλημμυρίζουν το άτομο
- το σώμα να μην νιώθει «δεμένο» με τις λέξεις και την κοινωνική επικοινωνία.
Για να αντιμετωπιστεί αυτό, δημιουργούνται συχνά επαναληπτικές κινήσεις, αισθητηριακές ρουτίνες ή στερεοτυπίες, οι οποίες λειτουργούν σαν ένας τρόπος οριοθέτησης και σταθεροποίησης του εαυτού,σαν μηχανισμοί που μειώνουν το άγχος και αποτρέπουν μια αίσθηση διάλυσης του εαυτού, σαν ένα είδος «κελύφους» που προσφέρει συνοχή και ασφάλεια (LeonBrenner).Οι στερεοτυπίες επομένως δεν είναι απλώς «παθολογικές» συμπεριφορές, αλλά απόπειρες δημιουργίας συνοχής και ορίων εκεί όπου αυτά βιώνονται ως ασταθή ή απειλούμενα (LeonBrenner).
Όπως σημειώνει και η J.G. CorreiadeOliveira, η αυτιστική προσκόλληση σε αντικείμενα δεν είναι απλώς άσκοπες στερεοτυπίες. Πρόκειται για μια επανάληψη που σχετίζεται με τη διέγερση και την ένταση του ψυχικού οργάνου, σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η υπερβολή της. Η χρήση των αντικειμένων αποτελεί μια επινόηση των αυτιστικών ατόμων για να περιοριστεί η υπερδιέγερση, καθιστώντας δυνατή μια απεύθυνση προς τον άλλον που βρίσκεται έξω από το υποκείμενο, δηλαδή προς τον εξωτερικό κόσμο (J.G. CorreiadeOliveira). Εκείνο που στα μη αυτιστικά υποκείμενα επικοινωνείται και ικανοποιείται μέσω της γλώσσας, στα άτομα με αυτισμό βρίσκει κανάλι διοχέτευσης και έκφρασης μέσω της στερεοτυπίας. Διαφορετικά θα παρέμενε εγκλωβισμένο στον ίδιο τον εαυτό. Η άποψη αυτή βγάζει το αυτιστικό άτομο από τη θέση του «ελλείμματος» και το τοποθετεί στη θέση κάποιου που είναι υπεύθυνος για τη δημιουργία δυνατοτήτων, δηλαδή ενός υποκειμένου που δρα και επινοεί. Η παραπάνω θέση συνεπάγεται μια ηθική κλινική στάση απέναντι στη ζωή αυτών των ανθρώπων, οι οποίοι με μεγάλη δυσκολία προσπαθούν να απευθυνθούν στον άλλον έξω από αυτούς, δηλαδή στον κόσμο έξω από τους ίδιους (J.G. CorreiadeOliveira).
Συνοψίζοντας, είναι σημαντικό να τονίσουμε το εξής. Οι επαναλήψεις είτε μέσω της κίνησης, είτε μέσω της στερεοτυπίας, είτε μέσω της ακαμψίας, δεν είναι απλώς «συμπτώματα». Είναι τρόπος αυτορρύθμισης, καθώς αυτό που φαίνεται παράξενο ή άκαμπτο είναι ακριβώς αυτό που κρατά το άτομο ψυχικά οργανωμένο. Έτσι:
- Οι στερεοτυπίες δεν πρέπει απλά να κόβονται
- Τα ειδικά ενδιαφέροντα έχουν οργανωτική λειτουργία
- Ο θεραπευτής πρέπει πρώτα να καταλάβει τι λειτουργία έχει μια επανάληψη για το συγκεκριμένο άτομο.
Αφροδίτη Μαργκά,
Ψυχολόγος.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Moore H.L., Brice S., Powell L., InghamB., Freeston M., Parr J. & Rodgers J. (2022).
The Mediating Effects of Alexithymia, Intolerance of Uncertainty, and Anxiety on the Relationship between Sensory Processing Differences and Restrictive and Repetitive Behaviours in Autistic Adults. Journal of Autism and Developmental Disorders.
- Brenner L. (2022). Autistic Rims and Their Vicissitudes. European Journal of Psychoanalysis.
- Oliveira J. G. C. (2013). A – cerca da politica e clinica do autism no seculo XXI: o autistacomoobjeto e o objetoautistico para a psicanalise. UniversidadeCatolica de Pernambuco.
